Η διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς στη σύγχρονη εποχή: Η περίπτωση της Μονεμβασιάς

Η διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν αποτελεί μια διοικητική αρμοδιότητα, αλλά πράξη θεσμικής ευθύνης απέναντι στην ιστορία και τις επόμενες γενιές. Τα μνημεία αποτελούν αναντικατάστατες μαρτυρίες του ανθρώπινου πολιτισμού και η αυθεντικότητά τους συνιστά δημόσιο αγαθό υπεράνω οικονομικών σκοπιμοτήτων.

Το άρθρο 24 του Συντάγματος, ο Ν. 3028/2002, αλλά και οι διεθνείς συμβάσεις (UNESCO, ICOMOS, Χάρτης της Βενετίας) ορίζουν σαφώς ότι τα μνημεία απολαμβάνουν αυξημένη προστασία. Το κράτος δεν ενεργεί ως «ιδιοκτήτης» με δικαίωμα εμπορικής εκμετάλλευσης, αλλά ως θεματοφύλακας της συλλογικής μνήμης.

Βάσει της αρχής της προφύλαξης, όταν υπάρχουν σοβαρές επιστημονικές αμφιβολίες για τις συνέπειες μιας επέμβασης, η διατήρηση του μνημείου οφείλει να υπερισχύει κάθε αναπτυξιακής σκοπιμότητας. Η απώλεια της αυθεντικότητας είναι μη αναστρέψιμη και δεν αποκαθίσταται με κανένα οικονομικό αντάλλαγμα.

Ο ΟΔΑΠ και η Μεταβολή του Μοντέλου Διαχείρισης

Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται ένας έντονος προβληματισμός σχετικά με τη σταδιακή μετατόπιση της κρατικής πολιτικής από την προστασία προς την αμιγώς οικονομική αξιοποίηση των μνημείων. Ο Οργανισμός Διαχείρισης και Ανάπτυξης Πολιτιστικών Πόρων (ΟΔΑΠ) δημιουργήθηκε με την εύλογη αρχή τα έσοδα από τους αρχαιολογικούς χώρους (εισιτήρια, πωλητήρια κ.ά.) να επανεπενδύονται στη συντήρηση και ανάδειξή τους.

Ωστόσο, η υιοθέτηση αμιγώς τεχνοκρατικών και επιχειρηματικών κριτηρίων στη διοίκηση του πολιτισμού εγκυμονεί κινδύνους:

Εμπορευματοποίηση: Όταν η «αξιοποίηση» μετατρέπεται σε αυτοσκοπό, οι αποφάσεις κινδυνεύουν να λαμβάνονται με βάση τη μεγιστοποίηση της επισκεψιμότητας και των εσόδων, παραμερίζοντας τις μη υλικές αξίες της ιστορικής συνέχειας και της μνήμης.

Έλλειμμα Εμπιστοσύνης: Όταν η πολιτεία αντιμετωπίζει την πολιτιστική κληρονομιά ως «οικονομικό προϊόν», δημιουργείται εύλογη καχυποψία για το αν οι μεγάλες τεχνικές παρεμβάσεις στους ιστορικούς τόπους εξυπηρετούν την προστασία τους ή επιχειρηματικές σκοπιμότητες.

Η Μονεμβασιά ως Δοκιμασία Εμπιστοσύνης

 Η περίπτωση του τελεφερίκ στη Μονεμβασία δεν συνιστά απλώς μια διαφωνία για ένα τεχνικό έργο υποδομής, αλλά το πεδίο μιας βαθιάς και αιτιολογημένης αμφισβήτησης της κυβερνητικής πολιτικής στον πολιτισμό.

Όταν μια κυβέρνηση αντιμετωπίζει συστηματικά την πολιτιστική κληρονομιά ως εμπορικό προϊόν προς εκμετάλλευση και «ξεπούλημα» -εκχωρώντας διαχειριστικά δικαιώματα, δωρεάν υποδομές και προνόμια σε ιδιωτικά ή εταιρικά συμφέροντα- καθίσταται αντικειμενικά αναξιόπιστη να εγγυηθεί την προστασία ενός μοναδικού μνημείου.

Η έλλειψη εμπιστοσύνης απέναντι στο έργο του τελεφερίκ εδράζεται στους εξής άξονες:

• Πρόσχημα Προσβασιμότητας για Εμπορική Εκμετάλλευση: Η επίκληση της προσβασιμότητας (ακόμη και για ΑμεΑ) χρησιμοποιείται ως προπέτασμα καπνού. Ενώ η καθολική πρόσβαση μπορεί να επιτευχθεί με ήπιες, μη παρεμβατικές επιστημονικές λύσεις, προκρίνεται μια βαριά, βιομηχανική κατασκευή. Η επιλογή αυτή προδίδει ότι ο πραγματικός στόχος δεν είναι η συμπερίληψη, αλλά η διευκόλυνση του μαζικού τουρισμού και η μεγιστοποίηση των εμπορικών ροών.
• Βίαιη Αλλοίωση και Καταστροφή του Μνημείου: Ο βράχος της Μονεμβασιάς και η μεσαιωνική Καστροπολιτεία συνιστούν ένα αδιάσπαστο, αυθεντικό σύνολο. Η τοποθέτηση πυλώνων, σταθμών και τόνων σκυροδέματος (μπετόν) συνιστά βίαιη αισθητική και ιστορική αλλοίωση. Το γεγονός ότι ένα έργο είναι «τεχνικά εφικτό» δεν σημαίνει ότι είναι πολιτισμικά αποδεκτό – ειδικά από μια διοίκηση που έχει αποδείξει ότι βάζει το εργολαβικό κέρδος πάνω από την αυθεντικότητα των μνημείων.
• Αγνοώντας την Επιστημονική Κοινότητα: Η εμμονή στην υλοποίηση του έργου παρά τις σφοδρές αντιδράσεις των αρχαιολόγων, των ειδικών αποκατάστασης και διεθνών φορέων προστασίας (όπως η Europa Nostra) επιβεβαιώνει την υποταγή της επιστημονικής δεοντολογίας στις πολιτικές και οικονομικές σκοπιμότητες.
• Δημιουργία Επικίνδυνου Προηγούμενου: Όταν επιτρέπεται μια τόσο βαριά επέμβαση στον ευαίσθητο βράχο της Μονεμβασιάς, νομιμοποιείται η σταδιακή αλλοίωση όλων των ιστορικών τοπίων της χώρας στο όνομα της «αναπτυξιακής» εκμετάλλευσης.

Συμπέρασμα: Η κοινωνία και η επιστημονική κοινότητα δεν μπορούν να εμπιστευτούν τις διαβεβαιώσεις μιας κυβέρνησης που έχει μετατρέψει τον πολιτιστικό πλούτο σε πεδίο συναλλαγής. Το τελεφερίκ της Μονεμβασιάς συμπυκνώνει την απειλή της μετατροπής ενός μνημείου παγκόσμιας ακτινοβολίας σε έναν ακόμη εμπορικό σταθμό τουριστικής κατανάλωσης.

Ι.Μ.Γ.Γ.

(Οι απόψεις που εκφράζονται στα άρθρα που δημοσιεύονται στην παρούσα Ενότητα είναι προσωπικές και αποτελούν την ιδία γνώμη που εκφράζει ο εκάστοτε συντάκτης)